“Kakao çiftçileri bir çikolata tadını hiç bilmez” diye bir söz vardır. Maalesef, büyük ölçüde doğrudur. Çikolata çoğunlukla Batı Afrika’da yetiştirilmektedir ve bu emek-yoğun tarım sektöründeki işçilerin çoğu günde 2 dolardan az kazanmaktadır.
Dünya kakao üretiminin yaklaşık yüzde 75’ini karşılayan Fildişi, Gana, Kamerun ve Nijerya nihayet bu durumu değiştirmeye çalışıyor olabilir. 14 Temmuz Salı günü bu dört ülke Abuja’da bir araya gelerek, ham kakao çekirdeklerinin ihracatına son vermeyi ve bunun yerine yerel işleme kapasitesi kurmayı amaçlayan Kakao Katma Değer İttifakı’nı kurdu. Zirve, şüphesiz uluslararası kakao piyasasında son dönemde yaşanan dalgalanmalarla bağlantılıydı. Küresel fiyatlar, metrik ton başına 11.000 doları aşan rekor seviyelerden yaklaşık 3.000 dolara geriledi; ardından 18 ay içinde 5.000 dolar civarına yükseldi.
Ancak kakao endüstrisindeki sorun, son dönemdeki fiyat dalgalanmalarından çok daha derinlere uzanıyor. Bu sorunun kökü, emperyalist ürün olarak nitelendirilebilecek kakao üretiminin sömürücü doğasında yatıyor. Kakao, hammadde üreticilerinin elde ettiğinden çok daha fazla değer yaratan endüstrileri besliyor. Küresel çikolata endüstrisinin değeri 130 ile 165 milyar dolar arasında tahmin ediliyor. Buna mukabil, bir Oxfam raporuna göre Almanya’da satılan standart bir sütlü çikolata kalıbının değerinin yaklaşık yüzde 42’sini süpermarketler, yüzde 26’sını çikolata üreticileri alırken, kakao çiftçilerinin payı yüzde 9’un altında kalıyor.
Kakao-Çikolata İkileminin Tarihi
Bu noktaya nasıl geldiğimizi anlamak için, Batı Afrika’daki kakao yetiştiriciliği ile Batı’daki çikolata tüketimi arasındaki uzun tarihsel ilişkiye bakmak gerekir. Kakao-çikolata ikilemi, başlı başına köleliğin, ucuz işgücünün ve sömürünün bir ifadesidir. Portekizliler Güney Amerika’da kakaoyu gördüklerinde onu Avrupa’ya getirdiler ve burada tüketim hızla yayıldı. Bitkiyi bir meta haline getirme yönündeki birkaç başarısız denemenin ardından, kakao, şeker ve tereyağını karıştırarak nihayet Avrupalıların kalbini kazanan kişi İngiliz Joseph Fry oldu. Bu karışım daha sonra modern çikolata kalıbına dönüşecekti.
Avrupa’nın bu ürüne olan talebini karşılamak için daha fazla kakao ekilmesi gerekiyordu. Ancak bu bitki, sadece ekvator çevresindeki dar bir şeritte bulunan sıcak ve nemli yağmur ormanı ikliminde yetişir. Dolayısıyla Avrupa, iştahını tam da sömürgeleştirdiği topraklarda beslemiş oldu.
Portekizliler, Batı Afrika’daki São Tomé adasının bu amaç için uygun olduğunu hemen fark ettiler. Bu bitkiyi yetiştirmek için sömürgeleri olan Angola’dan işçi kılıflı köleler getirdiler. Kârlar muazzamdı ve Avrupa’nın köleliği resmen sona erdirmeyi kabul etmesine rağmen, işçilerin sistematik olarak köleleştirilmesine dayanıyordu. İngiliz Cadbury şirketini başka yerlere yönelten tam da bu etik çelişkinin skandalı oldu. Böylece kakaonun gerçek kalbi haline gelecek olan İngiliz kolonisi Gana ve komşu ülkelere götürüldü.
Kakao bu ülkelerde bir asırdan fazla süredir yetiştiriliyor. Ancak sömürgeci nakit ürünlerinin getirdiği zihniyet, ihracatçılar için hızlı para ve teknolojiye asgari düzeyde yatırım, bu ülkeleri ham kakao çekirdeklerini doğrudan büyük Avrupa ve Amerikan şirketlerine satmaya bağımlı kılmaya devam etti. Bu mafya benzeri şirketlerle rekabet etmek yerel üreticiler için hiçbir zaman kolay olmamıştır.
Nesiller boyu Batı Afrikalı erkekler, kadınlar ve çocuklar, Batılıların kaliteli çikolatadan keyif alabilmesi için emek harcamıştır. İroni ise, Batılı şirketler nihayet çikolata kalıplarını ve içeceklerini Afrika’ya geri ihraç ettiklerinde, gelen ürünler şeker, dolgu maddeleri ve katkı maddeleriyle doldurulmuş olup kakao dışında her şeyden ibarettir.
Yeni İttifakın Karşılaşcağı Zorluklar
Peki üç Batı Afrika ülkesi ile Kamerun arasında kurulan bu yeni ittifak, bu ülkelerin ekonomileri için verimli sonuçlar doğuracak mı? Çikolatayı yerel olarak üretmek şüphesiz daha iyi bir ekonomik yoldur. Ancak öncelikle aşılması gereken birkaç engel bulunmaktadır.
İlk olarak, bu ülkeler “kakaodan markaya” geçiş sürecine çok mu geç kalmış durumda? Gana, erken dönem kalkınmasını kakao üzerine kurmuştu. Fildişi Sahili’nde bir kakao çiftçisi, bir zamanlar Fransa yanlısı bir cumhurbaşkanı olmuştu. Nijerya’nın ilk gökdelenine “Cocoa House” adı verilmişti. Yine de on yıllar boyunca, üretimi ve markalaşmayı yerelleştirmek için ciddi bir plan ortaya çıkmadı. Bu ülkeler ancak son yıllarda işleme tesisleri kurmaya başladı ve şu anda bile gerekli kapasitenin çok altında kalıyorlar.
Fiyat dalgalanmalarından bıkmış bazı büyük üreticiler, şimdiden kakaoya tamamen alternatif arayışına girmiş durumda. Bu yılın başlarında Nestlé, Choco Crossies ürünleri için kakaosuz bir çikolata alternatifi olan ChoViva’yı benimsedi. Diğer markalar ise ürünlerindeki çikolata içeriğini sessizce azaltıyor ve çikolata etiketlemesinden tamamen vazgeçiyor. Sonuçta onların sadakati ürüne değil, kâra yöneliktir.
Girişime yönelik ikinci bir tehdit ise, paylarından vazgeçmek istemeyen politikacılar ve işadamlarının sabotajıdır. Ağustos 2025 tarihli bir Financial Times raporu, Fildişi Sahili’ndeki kartellerin hükümetin mali düzenlemelerinden kaçınmak için kakao çekirdeklerini sınırların ötesine kaçak olarak taşıdığını belgeledi. Ham kakao çekirdeği ihracatı sırasında bile bu düzeyde bir sabotaj mümkünse, işleme süreci başladığında büyük şirketlerin daha fazla sabotajı destekleyecek yollar bulacağı neredeyse kesindir.
Nijerya, petrol sektöründe bu senaryonun nasıl gerçekleştiğini çoktan gördü. Dangote, on yıllardır işlevsiz kalan devlet rafinerilerinin yerine ülkenin ilk özel rafinerisini kurduğunda, hükümet yetkililerinden, uluslararası rakiplerinden ve hatta kendi çalışanlarından bile sürekli bir dirençle karşılaştı. Yerel kakao işleme faaliyetleri genişledikçe, bu alanda da benzer mafya yapılarının ortaya çıkması muhtemeldir.
Finansman da kendine özgü bir tehlike arz ediyor. Nijerya Sanayi Bankası, Avrupa Yatırım Bankası’ndan krediler sağlayacağını duyurdu. Ancak bu tür pek çok kredide olduğu gibi, asıl soru şu ki yabancı faiz ödemeleri sektörü güçlendirecek mi yoksa sessizce zayıflatacak mı? Bir de çok da görülen bir durum var…Siyasi aktörler bu parayı kendi aralarında da paylaşabilir.
Bu yapısal sorunlarla doğrudan yüzleşilmezse, “çekirdekten markaya” vizyonunun tamamı bir aldatmaca haline gelme riski taşır. Kakao-çikolata ikileminin sömürge mirası tamamen aynen kalırken, bir zaman daha boşa harcanır.
*Bu içerikte yer alan görüş ve ifadeler yazara aittir ve İdrakpost editöryal politikasını yansıtmayabilir.
0 Yorum